چگونه والدین در آموزش مجازی همراه آموزشی باشند

شاید پیش از شیوع ویروس همه گیر کرونا هیچ کس تصور نمی کرد که روزی بتوان یک پایه تحصیلی کامل را به صورت مجازی گذراند و به پایان رساند. اما همان بحران جهانی، به ناگاه آموزش را از کلاس های فیزیکی به صفحه های نمایشگر منتقل کرد و نشان داد که این شیوه، هرچند ناگزیر، می تواند ادامه دار باشد. از آن زمان، آموزش مجازی به یکی از ارکان جدایی ناپذیر نظام های آموزشی به ویژه در کشورمان تبدیل شده است. با وجود اینکه آموزش و پرورش تأکید کرده است که آموزش در مدارس حضوری خواهد بود، اما خبر هایی درباره شیوع مجدد ویروس کرونا در کشورمان، کمبود انرژی و ... زمزمه مجازی شدن کلاس ها را به راه انداخته است. این نوسان میان حضوری و مجازی، فقط یک تصمیم اداری یا مدیریتی نیست؛ بلکه زندگی میلیون ها دانش آموز، خانواده و معلم را تحت تأثیر قرار می دهد. هر بار که صحبت از بازگشت به آموزش مجازی می شود، پرسش های زیادی درباره کیفیت یادگیری، سلامت روان دانش آموزان و آینده تحصیلی آنها مطرح می شود. البته نباید از نظر دور داشت که والدین نیز استرس های بسیاری را در این شرایط متحمل می شوند. خبرگزاری ایکنا، در همین راستا با نسیبه کمالی، روانشناس، مدرس و درمانگر درباره «آموزش مجازی دانش آموزان از نظر تربیتی و روانی» به گفت و گو نشسته است. مشروح گفت و گو در ادامه می آید.

ایکنا ـ چگونه می توان به خانواده ها آموزش داد که در فضای مجازی، نقش «همراه آموزشی» را بدون ایجاد اضطراب و فشار روانی ایفا کنند؟

همراهی والدین با دانش آموزان در فرایند آموزش مجازی، نیازمند آگاهی، آموزش و شناخت دقیق وظایف تربیتی و آموزشی خانواده هاست؛ موضوعی که در صورت نبود آموزش کافی، ممکن است به کنترلگری، سخت گیری و افزایش فشار روانی بر والدین و فرزندان منجر شود.

در همین راستا، برگزاری دوره های آموزشی کوتاه مدت و کاربردی برای والدین از سوی مدارس و معلمان می تواند نقش مهمی در تبیین مسئولیت های خانواده ها ایفا کند. در این دوره ها لازم است وظایف والدین به روشنی مشخص شود؛ از جمله فراهم کردن شرایط مناسب برای حضور دانش آموز در کلاس های مجازی، یادآوری برنامه زمانی و نظم کلاس و ایجاد محیطی آرام و به دور از عوامل حواس پرتی.

با این حال، همراهی والدین نباید به نظارت دائمی بر دانش آموز، انجام تکالیف به جای او یا کنترل و اصلاح مداوم فعالیت های درسی تبدیل شود. چنین رویکردی می تواند والدین را به سمت سخت گیری و کنترلگری سوق دهد و استقلال دانش آموز را در فرایند یادگیری کاهش دهد.

تقویت مهارت های ارتباطی والدین با فرزندان نیز از دیگر موضوعات مهمی است که باید در برنامه های آموزشی مدارس مورد توجه قرار گیرد. استفاده از جملات حمایتی به جای سرزنش و پرسش های کنترلگرانه، می تواند به بهبود رابطه والد و فرزند کمک کند. برای مثال، والدین به جای پرسیدن جملاتی مانند «چرا درست را انجام ندادی؟» یا «چرا نمره خوبی نگرفتی؟» می توانند بپرسند، «کدام قسمت درس برایت سخت بوده؟» یا «دوست داری در کدام بخش کمکت کنم؟»

این شیوه ارتباطی به دانش آموز کمک می کند تا مشکلات درسی خود را راحت تر بیان کند و در صورت مواجهه با چالش های آموزشی، از حمایت خانواده بهره مند شود. همچنین، والدین باید بتوانند مشکلات و نیاز های فرزند خود را به موقع با معلم و مسئولان مدرسه در میان بگذارند؛ به ویژه در مواردی که دانش آموز به دلیل نداشتن مهارت کافی یا ناتوانی در بیان مسئله، نمی تواند مشکلات خود را به درستی مطرح کند.

از سوی دیگر، آشنایی خانواده ها با ابزار ها و امکانات آموزشی مجازی و آموزش نحوه استفاده صحیح از آنها به فرزندان، اهمیت زیادی دارد. والدین باید ضمن نظارت آگاهانه بر فعالیت های آموزشی فرزندان، از رها کردن کامل آنها در فضای مجازی یا کنترل بیش از حد پرهیز کنند و به جای مداخله مداوم، زمینه مشارکت مؤثر و مستقل دانش آموز در فرایند یادگیری را فراهم کنند.

ارتباط منظم میان خانواده و مدرسه نیز یکی از عوامل مؤثر در بهبود کیفیت آموزش مجازی به شمار می رود. برقراری ارتباط میان والدین، معلمان و مسئولان مدرسه نباید فقط به زمان بروز مشکل محدود شود، بلکه لازم است اطلاعات مربوط به وضعیت تحصیلی و شرایط دانش آموز به صورت منظم و در بازه های زمانی کوتاه تبادل شود. همچنین، مدرسه می تواند با ارائه توصیه های تربیتی و روان شناختی مناسب، خانواده ها را در نحوه برخورد با مسائل آموزشی و رفتاری فرزندان راهنمایی کند.

در مقابل، والدین نیز باید اطلاعات دقیق و به موقعی از وضعیت فرزند خود در اختیار معلم و مدرسه قرار دهند تا امکان شناسایی بهتر مشکلات و ارائه راهکار های مناسب فراهم شود. این تعامل دوطرفه می تواند به هماهنگی بیشتر میان خانه و مدرسه و دستیابی به نتایج آموزشی مطلوب تر کمک کند.

در مجموع، هدف از همراهی والدین در آموزش مجازی، تبدیل آنها به معلم دوم نیست، بلکه باید به خانواده ها آموخت چگونه همراهی آگاه، آرام و حمایتگر برای فرزندان خود باشند. هرچه نقش و مسئولیت والدین از سوی مدرسه به روشنی تبیین شود، احتمال تبدیل این همراهی به کنترلگری و افزایش اضطراب و فشار روانی کمتر خواهد شد.

حمایت متقابل خانواده و مدرسه و تقسیم درست مسئولیت ها می تواند ضمن کاهش فشار روانی بر والدین و معلمان، محیطی مناسب تر برای یادگیری دانش آموزان در فضای مجازی ایجاد کند.

ایکنا ـ چه اقدامات روانی و تربیتی برای کاهش استرس ناشی از «ارزیابی و امتحانات مجازی» در دانش آموزان و خانواده ها لازم است؟

یکی از اقدامات مؤثر در این زمینه، شفاف سازی فرایند ارزیابی برای دانش آموزان و خانواده ها است. دانش آموز باید از قبل بداند امتحان در چه زمانی و به چه شیوه ای برگزار می شود، چه نوع سؤالاتی در انتظار اوست و در صورت مواجهه با مشکلات احتمالی باید چه اقدامی انجام دهد. پیش بینی این شرایط و اطلاع رسانی دقیق درباره مراحل آزمون، می تواند از سردرگمی دانش آموزان جلوگیری کند و به آنها کمک کند با آرامش بیشتری به سؤالات پاسخ دهند.

برگزاری آزمون های آزمایشی یا تمرین های کوتاه نیز از دیگر راهکار های کاهش اضطراب امتحانات مجازی به شمار می رود. معلمان می توانند با راهنمایی خانواده ها، زمینه برگزاری یک آزمون تمرینی در محیط خانه را فراهم کنند تا دانش آموزان پیش از امتحان اصلی با ابزار های دیجیتال، نحوه ورود به سامانه و روند پاسخ گویی به سؤالات آشنا شوند. این تجربه قبلی علاوه بر افزایش آمادگی فنی، می تواند از نگرانی ناشی از ناآشنایی با محیط آزمون بکاهد.

اصلاح نگرش خانواده ها نسبت به امتحان و نمره نیز اهمیت ویژه ای دارد. تمرکز بیش از حد بر کسب نمره بالا، مقایسه دانش آموز با دیگران و افزایش انتظارات در روز های منتهی به امتحان، می تواند فشار روانی زیادی بر فرزندان وارد کند. این فشار گاهی به کاهش تمرکز و افت عملکرد دانش آموز در زمان آزمون منجر می شود. در مقابل، خانواده ها باید به جای تأکید صرف بر نتیجه و نمره، بر میزان یادگیری، تلاش و پیشرفت فرزند خود تمرکز کنند. فراهم کردن محیطی آرام در خانه، رعایت نظم در برنامه مطالعه و استراحت و اطمینان از خواب کافی دانش آموز نیز از عواملی است که می تواند به حفظ آرامش و افزایش آمادگی او برای امتحان کمک کند.

از سوی دیگر، مدارس و معلمان نیز باید در طراحی شیوه های ارزیابی بازنگری کنند و ارزیابی دانش آموز را صرفاً به یک امتحان محدود نکنند. استفاده از روش های متنوع، از جمله تکالیف کلاسی، پروژه های گروهی، فعالیت های مشارکتی و ارزیابی مستمر، می تواند تصویر دقیق تری از میزان یادگیری دانش آموز ارائه دهد و بخشی از فشار روانی ناشی از امتحانات را کاهش دهد.

پیش بینی راهکار های مشخص برای مشکلات فنی نیز یکی از ضرورت های برگزاری امتحانات مجازی است. مدارس باید از قبل به دانش آموزان و خانواده ها اطلاع دهند که در صورت قطع اینترنت، ضعف اتصال یا بروز اختلال در سامانه امتحانی، چه روشی برای ادامه آزمون یا ارسال پاسخ ها در نظر گرفته شده است.

تعیین مهلت جایگزین، مشخص کردن شیوه ارسال پاسخ ها در شرایط اضطراری و اطلاع رسانی درباره نحوه بررسی چنین مواردی می تواند از نگرانی دانش آموزان در زمان بروز اختلال جلوگیری کند. همچنین لازم است اطمینان حاصل شود که مشکلات فنی خارج از کنترل دانش آموز، بدون بررسی شرایط و مستندات مربوط، به افت ناعادلانه نمره او منجر نشود.

بنابراین، برای کاهش اضطراب دانش آموزان در امتحانات مجازی، سه اصل مهم باید مورد توجه قرار گیرد؛ نخست، شفاف سازی فرایند ارزیابی و آگاه کردن دانش آموزان از شیوه و شرایط برگزاری امتحان؛ دوم، آماده سازی و تمرین پیش از آزمون از طریق برگزاری امتحانات آزمایشی؛ و سوم، کاهش فشار ناشی از نمره و نتیجه امتحان از سوی خانواده و مدرسه. توجه به این سه اصل می تواند نقش مؤثری در کاهش اضطراب دانش آموزان، افزایش آرامش و تمرکز آنها و بهبود عملکردشان در فرایند آموزش مجازی داشته باشد.

ایکنا ـ آیا آموزش مجازی باعث کاهش تعامل عاطفی بین معلم و دانش آموز می شود؟ راهکار های تربیتی برای جبران آن چیست؟

آموزش مجازی الزاماً به معنای کاهش تعامل نیست و می توان با برنامه ریزی مناسب و استفاده از روش های خلاقانه، بخشی از خلأ ارتباطی این شیوه آموزشی را جبران کرد. در این زمینه، طراحی فعالیت های گروهی و مشارکتی، فراهم کردن فرصت گفت وگوی مستقیم و ایجاد امکان ارائه بازخورد از سوی دانش آموزان می تواند به تقویت ارتباط میان معلم و دانش آموز کمک کند.

معلمان می توانند متناسب با محتوای درسی، فعالیت هایی طراحی کنند که دانش آموزان در جریان آن با یکدیگر تعامل داشته باشند، دیدگاه های خود را مطرح کنند و درباره روند یادگیری شان به معلم بازخورد بدهند. چنین اقداماتی علاوه بر افزایش مشارکت دانش آموزان، می تواند به حفظ احساس تعلق و تقویت ارتباط عاطفی در کلاس های مجازی کمک کند.

از سوی دیگر، نقش خانواده ها در فراهم کردن شرایط مناسب برای تعامل آموزشی اهمیت زیادی دارد. والدین می توانند با همکاری مدرسه، زمینه مشارکت فرزندان خود در فعالیت های آموزشی و گروهی را فراهم کنند و در عین حال، با توجه به نیاز های عاطفی دانش آموزان، از ایجاد فضایی صرفاً مبتنی بر انجام تکالیف و دریافت نمره جلوگیری کنند.

تجربه آموزش در شرایط بحرانی، از جمله شرایط جنگی، نیز اهمیت انعطاف پذیری و همکاری میان خانواده ها و معلمان را نشان می دهد. در چنین شرایطی، برخی معلمان با هماهنگی خانواده ها و توجه به شرایط دانش آموزان، تلاش کرده اند فرصت هایی برای تداوم آموزش و برقراری ارتباط در محیط های امن و متناسب با وضعیت موجود فراهم کنند.

البته حفظ ارتباط عاطفی در آموزش مجازی کار ساده ای نیست و معلمان، دانش آموزان و خانواده ها هر یک با محدودیت های خاص خود مواجه اند. با این وجود، نوآوری در شیوه تدریس، توجه به بازخورد های دانش آموزان، تقویت فعالیت های مشارکتی و همکاری مستمر خانه و مدرسه می تواند به کاهش فاصله ارتباطی و بهبود کیفیت آموزش مجازی کمک کند، حفظ رابطه عاطفی برای معلم و دانش آموز دشوار است، اما با خلاقیت می توان این خلأ ارتباطی را کم کرد و به اهداف آموزشی دست یافت.

ایکنا ـ اگر آموزش مجازی بخواهد «خیال خانواده ها را آسوده کند»، اولویت اول کدام است: رفع مشکلات فنی یا رفع نگرانی های تربیتی و روانی؟

مشکلات فنی و نگرانی های روانی و تربیتی در آموزش مجازی را نمی توان از یکدیگر جدا کرد؛ هر دو در کیفیت یادگیری و تجربه آموزشی دانش آموزان نقش دارند. با این حال، در کنار تأمین حداقل زیرساخت های فنی، لازم است نگرانی های خانواده ها درباره پیامد های روانی، تربیتی و اجتماعی آموزش مجازی از همان ابتدا مورد توجه قرار گیرد.

ممکن است خانواده ای از نظر دسترسی به اینترنت، تلفن همراه و سامانه آموزشی مشکلی نداشته باشد، اما همچنان نگران حضور بیش از حد فرزندش در فضای مجازی، کاهش تعاملات اجتماعی، افت تحصیلی یا مواجهه با محتوای نامناسب باشد. در چنین شرایطی، رفع مشکلات فنی به تنهایی نمی تواند اطمینان خاطر خانواده ها را فراهم کند؛ چراکه بخش مهمی از دغدغه آنها به سلامت روان، رشد اجتماعی و تربیت فرزندانشان مربوط می شود.

بر همین اساس، آموزش مجازی باید با برنامه ای روشن برای حمایت روانی و تربیتی دانش آموزان و خانواده ها همراه باشد. در این برنامه لازم است نحوه مدیریت زمان حضور دانش آموزان در فضای مجازی، نقش والدین در نظارت و حمایت از فرزندان و شیوه حفظ ارتباط مؤثر میان معلم و دانش آموز مشخص شود.

همچنین ضروری است برای مواجهه با مشکلاتی مانند افت انگیزه، اضطراب، انزوا یا کاهش مشارکت آموزشی دانش آموزان، سازوکار مشخصی در نظر گرفته شود تا خانواده ها بدانند در صورت بروز این مسائل، چه افرادی مسئول پیگیری هستند و چگونه می توانند از حمایت مدرسه و متخصصان مربوط بهره مند شوند.

در مجموع، خانواده ها زمانی با آرامش بیشتری آموزش مجازی را می پذیرند که اطمینان داشته باشند این فرایند صرفاً به برگزاری کلاس های آنلاین و انتقال محتوای درسی محدود نیست، بلکه نظامی حمایتی در کنار آن وجود دارد که یادگیری، سلامت روان و نیاز های تربیتی و اجتماعی دانش آموزان را به طور هم زمان مورد توجه قرار می دهد.

ایکنا ـ از دیدگاه روانشناسی تربیتی، ترس خانواده ها از مجازی شدن مدارس تا چه حد واقع بینانه است و چه بخشی از آن ناشی از عدم آگاهی است؟

نگرانی خانواده ها از مجازی شدن مدارس و گسترش آموزش در فضای مجازی را نمی توان غیرمنطقی دانست؛ چراکه والدین با دغدغه هایی جدی درباره کاهش تعاملات اجتماعی فرزندان، استفاده نادرست از فضای مجازی، مواجهه با محتوای نامناسب، افت انگیزه و احتمال کاهش عملکرد تحصیلی دانش آموزان روبه رو هستند.

بخشی از این نگرانی ها ممکن است از ناآشنایی خانواده ها با فضای مجازی و نداشتن اطلاعات کافی درباره نحوه استفاده صحیح از ابزار های آموزشی ناشی شود. زمانی که والدین به روشنی نمی دانند آموزش مجازی چگونه برگزار می شود، چه مسئولیتی بر عهده آنهاست و چگونه باید حضور فرزندشان در این فضا را مدیریت کنند، ابهام موجود می تواند به افزایش ترس و نگرانی منجر شود.

از این منظر، مسئله را نباید صرفاً به خوب یا بد بودن فناوری محدود کرد؛ بلکه نوع استفاده از فناوری، شرایط حضور دانش آموز در فضای مجازی و میزان آگاهی او و خانواده اش اهمیت بیشتری دارد. فضای مجازی در کنار فرصت هایی که برای دسترسی به آموزش و منابع یادگیری فراهم می کند، می تواند با مخاطراتی نیز همراه باشد که شناخت و مدیریت آنها ضروری است.

بنابراین، به جای آنکه خانواده ها صرفاً به نگرانی درباره پیامد های آموزش مجازی سوق داده شوند، باید با آموزش و آگاهی بخشی، شناخت دقیق تری از فرصت ها، آسیب ها و راهکار های پیشگیری از خطرات احتمالی به دست آورند. آگاهی از این مسائل می تواند نگرانی های مبهم را به برنامه ریزی و مدیریت آگاهانه تبدیل کند.

در این میان، مدارس وظیفه دارند در کنار ارائه آموزش های مجازی، به تقویت سواد رسانه ای دانش آموزان و والدین نیز توجه کنند. آشنایی با شیوه استفاده ایمن از اینترنت، تشخیص محتوای نامناسب، مدیریت زمان حضور در فضای مجازی و شناخت مسئولیت های والدین در نظارت و حمایت از فرزندان، از جمله موضوعاتی است که می تواند در برنامه های آموزشی مدارس مورد توجه قرار گیرد.

ایکنا ـ ترس خانواده ها از «انزوای اجتماعی» فرزندانشان در آموزش مجازی را چگونه می توان برطرف کرد؟

یکی از نگرانی های خانواده ها در جریان مجازی شدن آموزش، کاهش ارتباطات اجتماعی دانش آموزان و محدود شدن فرصت تعامل آنها با همسالان است. برای پاسخ به این نگرانی، لازم است در کنار برنامه های آموزشی، فعالیت هایی نیز با هدف تقویت مشارکت گروهی و حفظ روابط اجتماعی دانش آموزان در نظر گرفته شود.

مدارس و معلمان می توانند با طراحی پروژه های مشترک، گفت و گو های گروهی، فعالیت های مشارکتی و ارائه های چندنفره، فرصت تعامل دانش آموزان را در محیط آموزشی مجازی افزایش دهند. هماهنگی معلمان با خانواده ها نیز اهمیت زیادی دارد تا والدین از فعالیت های برنامه ریزی شده آگاه باشند و بتوانند در اجرای مناسب آنها مشارکت کنند.

نکته مهم دیگر این است که ارتباط مجازی نباید جایگزین تمام ارتباطات واقعی کودکان و نوجوانان شود. خانواده ها لازم است در کنار برنامه درسی، برای فعالیت های خارج از فضای مجازی نیز زمان مشخصی اختصاص دهند. ورزش، بازی، فعالیت های فرهنگی و هنری و شرکت در کلاس های غیردرسی متناسب با سن و علاقه دانش آموزان، می تواند به حفظ ارتباطات اجتماعی و رشد مهارت های فردی و گروهی آنها کمک کند.

از سوی دیگر، مدیریت زمان استفاده از فضای مجازی باید جایگزین ممنوعیت های صرف و غیرمنعطف شود. فضای مجازی در صورت استفاده هدفمند و متناسب با سن دانش آموزان، می تواند بستری برای یادگیری و تعامل با همسالان باشد. در این میان، والدین می توانند با فراهم کردن فرصت های مناسب برای ارتباط سالم فرزندان با دوستانشان و برنامه ریزی فعالیت های مشترک، نقش مؤثری در تقویت روابط اجتماعی آنها ایفا کنند.

برگزاری دورهمی های خانوادگی، اردوهای یک روزه، فعالیت های گروهی با دوستان و تجربه مشترک برنامه های فرهنگی و هنری، از جمله اقداماتی است که خانواده ها می توانند برای حفظ ارتباطات اجتماعی فرزندان خود در نظر بگیرند. همچنین، همکاری میان خانواده ها و مدارس می تواند به برنامه ریزی فعالیت های گروهی و فراهم کردن فرصت های بیشتر برای تعامل دانش آموزان کمک کند.

بنابراین، برای پیشگیری از انزوای اجتماعی باید سه کار را همزمان انجام بدهیم؛ یکی اینکه تعامل گروهی رو در خود آموزش مجازی طراحی کنیم، ارتباط حضوری و فعالیت های اجتماعی رو در زندگی روزمره حفظ کنیم و در نهایت تغییرات رفتاری دانش آموزان را هم زیرنظر داشته باشیم و به این صورت آموزش مجازی قرار نیست، دانش آموز رو از اجتماع جدا کند، بلکه می توانیم در کنار آن، فرصت های ارتباطی سالم و متنوعی را برای کودک یا نوجوان فراهم کنیم.

انتهای پیام